organistenkring > service > 16-voet-in-discant

Waarom hebben sommige orgels een 16′ in de discant?

Naar aanleiding van de Orgel-excursie IJmond op 16 maart 2013naar Beverwijk en wijk aan Zee

Het orgel in de Grote Kerk van Beverwijk is gebouwd door Cristiaan Mueller, die ook de orgels van de Waalse kerk in Amsterdam, de Bavo in Haarlem en de Grote Kerk in Leeuwarden heeft gebouwd. Het bestaat uit Hoofdwerk (ondermanuaal), Bovenwerk en vrij pedaal.
Opvallend is de gedeelde manuaalkoppel (deling b-c1, te bespelen van het ondermanuaal) en het voorkomen van een Cornet en een Prestant 16′ op het bovenmanuaal (beide discant, vanaf c1).

Dit orgel werd gebouwd in de tijd, dat de orgelbegeleiding werd ingevoerd.
Op het hoofdwerk werd het plenum getrokken, waarbij de discant gekoppeld werd aan het bovenwerk met o.a. die Cornet en die 16′.
De bas werd in het pedaal gespeeld, de linkerhand pakte accoordnoten op het Hoofdwerk in de baskant beneden c1 (die baskant was niet gekoppeld). De linkerhand pakte zoveel mogelijk nooten, waarbij de stemvoering geen rol speelde, parallelle quinten en octaven deden er niet toe, de linkerhand vervulde de rol van de barokke continuo-speler!

Meestal waren er veel kerkgangers, die erg langzaam en daardoor ook erg luid zongen. Je vindt vaak dorpsorgels uit de 19e eeuw met 1 manuaal en een- aangehangen - half pedaal., maar wel met een Cornet in de discant.
Normaliter werd op zulke orgels de melodie met de Cornet gespeeld, de rest lager dan c1.
Dit verklaart de kleine pedaalomvang, op zulke orgels werd de bas natuurlijk zo laag mogelijk gespeeld. Op veel van zulke orgels vindt je bovendien een Bourdon 16′ in de discant, niet in de bas.Deze werd samen met de Cornet gebruikt, zodat de melodie op mannenhoogte klonk!

Er zijn een aantal registratievoorschriften bekend uit de begintijd van de gemeentezangbegeleiding.
Dat zijn altijd zeer forse registraties.
Vaak lees je dan wat je in de avonddienst, bij de bidstond in de week en bij slechte weersomstandigheden kunt weglaten.
M. a.w. de registratie richtte zich naar het aantal kerkgangers, niet naar de tekst.

Terwijl we in Beverwijk rond de speeltafel stonden, bedacht ik dat het zinvol was om dit even te vertellen. Ik voeg hier een eenvoudige 4-st. harmonisatie van gezang 295 (staat niet in het nieuwe liedboek) bij met een omwerking naar Beverwijkse omstandigheden.
De meesten van ons hebben niet zoveel mogelijkheden tot onze beschikking als het Beverwijkse orgel biedt, maar ook kleinere orgels bieden allerlei mogelijkheden voor het spel met uitkomende stem. Die komen goed van pas bij de invoering van het nieuwe liedboek!

Folkert Binnema.

Gez 295,
Downloaden met rechtermuisknop (koppeling opslaan als..) en met AcrobatReader vertonen en afdrukken

Meer informatie
contact maandblad sitemap
routebeschrijving nieuwsbrief disclaimer
veelgestelde vragen inloggen colofon
2017 Doopsgezind.nl